رفاه باشند ، او دستور داده است محل سكونت قبلى مردم كوه‌نشين اطراف را ويران كرده و آنها را به اين دهات منتقل كنند . در اين معبر به رابرت جيفورد « 1 » انگليسى كه از پيش با او آشنايى داشتم ، برخورد كردم . وى به اتفاق مترجم خود ، از نزد شاه به اصفهان باز مىگشت و به من اطلاع داد كه چند روز پيش ، در فرح‌آباد ، به شاه خبر داده‌اند سلطان احمد ، خليفهء عثمانى ( كه در قسطنطنيه او را ديده بودم ) وفات كرده و سلطان مصطفى برادر او كه تا به حال محبوس بود و زندگى درويشى مىكرد ، و همان‌طور كه قبلا پيش‌بينى كرده بودم ، سرانجام روزى بايد به اين سمت برگزيده مىشد ، به جاى او بر مسند خلافت قرار گرفته است و از پسران سلطان متوفى هيچ‌يك به تخت و تاج نرسيده‌اند . پنجشنبهء هشتم فوريه ، سه فرسنگ در اين درهء تنگ كه در انتهاى خود عريض‌تر مىشد ، راه‌پيمايى كرديم . در وسط دره رودخانه‌اى جارى است كه به درياى خزر مىريزد و ما اكنون در مسير آن واقع شده بوديم . زمين‌ها به علت وجود آب فراوان ، همه زير كشت برنج ، كه غذاى منحصر به فرد و يا حداقل غذاى اصلى اهالى اين منطقه را تشكيل مىدهد قرار داشت ، ولى گندم در اينجا كشت نمىشود ، زيرا مردم به آن توجهى ندارند و زمين به علت رطوبت زياد ، براى عمل آوردن اين محصول ، مناسب نيست و به همين دليل اهالى كه نان ندارند و در عين حال لبنيات و به‌خصوص كره را از اغذيه مضر مىدانند و به خوردن گوشت نيز علاقه‌اى نشان نمىدهند ، فقط با برنج زنده‌اند و آن را بدون چربى و با آب و نمك طبخ مىكنند و اين غذا را كه چلو « 2 » ناميده مىشود ، با رب‌هاى ترش مختلفى از قبيل رب انار و غيره مىخورند و معتقدند اين غذا بسيار سالم و خوش‌طعم است و به نظر من نيز اين نوع برنج بدمزه نيست و در تمام ايام چهل‌گانهء روزه ، چون چيز بهترى پيدا نكردم از آن خوردم و تصور مىكنم واجد غذائيت زيادى نباشد ؛ زيرا مردم مازندران كه فقط برنج مىخورند ، يا به اين دليل و يا به علت نامناسبى آب و هوا ، غالبا رنگ پريده هستند و پوست آنان گندم‌گون است . زنان و مردان مازندران ، داراى چشم و ابروى سياه و موهاى مشكى هستند و به‌خصوص زنان در نظر من زيبا جلوه مىكنند ؛ به‌خصوص كه برعكس زن‌هاى مسلمان ديگر ، هيچ‌وقت چهرهء خود را نمىپوشانند و از حرف زدن با مردان امتناعى ندارند و مانند مردان اين ديار در

--> ( 1 ) . Robert Gifford ( 2 ) . البته خوانندگان توجه دارند كه اين نوع غذا كته خوانده مىشود ، ولى در شمال هنوز به آن چلو نيز مىگويند . - م .